In navolging van de huidige beleidsaandacht voor welzijn en veerkracht, komt ‘zorg’ steeds vaker ter sprake in debatten over de culturele sector en zal het waarschijnlijk een grotere rol gaan spelen in het cultuurbeleid. Wat houdt ‘zorg’ dan precies in?

Al vele jaren is ‘zorg’ een veelgebruikt begrip onder culturele en creatieve professionals. Meer recentelijk is zorg ook opgenomen in het vocabulaire van culturele tussenpersonen en beleidsmakers. Het komt steeds vaker voor in combinatie met andere begrippen, zoals ‘welzijn’ en ‘veerkracht’ – een combinatie die steeds vaker voorkomt in sectorale debatten. Recente conferenties, zoals NEMO’s ‘Who cares? Museums, wellbeing and resilience’ en de Europese conferentie ‘Culture & Care’ in Leuven, laten zien hoe deze begrippen naast elkaar worden besproken.

In het Europese cultuurbeleid worden deze ideeën op verschillende manieren opgepakt: veerkracht wordt momenteel onderzocht via initiatieven zoals Creative FLIP, terwijl welzijn een prominente plaats inneemt in nieuwere strategische kaders zoals het Culture Compass for Europe. Zorg komt nu ook in deze ruimte terecht, maar zonder dat er nog dezelfde gedeelde definities of referentiepunten zijn.

Tegelijkertijd wordt ‘zorg’ steeds vaker gebruikt om verschillende, deels overlappende debatten te beschrijven, waaronder discussies over cultuur en zorg in relatie tot gezondheid. Hoewel dat perspectief belangrijk is, ligt de focus hier op zorg zoals die wordt beoefend en ervaren binnen CCS.

Naarmate het werk voortgaat om de parameters van deze concepten en hun relatie tot cultureel en creatief werk te definiëren, is het van belang dat ‘zorg’ geen loze modewoord wordt. Het moet juist worden benaderd en begrepen in de context die het in de eerste plaats tot een bredere discussie heeft gemaakt: de ethiek van zorg, geworteld in de feministische theorie, later overgenomen door de filosofie en de kunsten.

Zorg is niet alleen een waarde – het is werk

De Amerikaanse psychologe Carol Gilligan, afkomstig uit de feministische bewegingen van de jaren tachtig, wordt gezien als de eerste die de ethiek van zorg heeft ontwikkeld. In de breedste zin van het woord hebben feministische wetenschappers naar voren gebracht dat zorg moet worden gezien als een fundamentele menselijke praktijk. Het is het werk van het onderhouden, in stand houden en herstellen van onze wereld: ons lichaam, onszelf en onze omgeving, allemaal verweven in een complex, levensondersteunend web.

Voortbouwend op dit werk hebben feministische wetenschappers zoals Joan Tronto betoogd dat zorg geen eenmalige handeling is, maar een proces dat wordt gevormd door macht en verantwoordelijkheid. Zorg houdt in dat men behoeften opmerkt, daarop reageert, aandacht heeft voor hoe zorg wordt ontvangen en, cruciaal, voor anderen zorgt op een manier die in overeenstemming is met het streven naar rechtvaardigheid, gelijkheid en democratie.

Belangrijk is dat zorg een vorm van werk is: relationeel, affectief en ongelijk erkend. In die zin is zorg nooit neutraal – het is altijd politiek, collectief en verankerd in de omstandigheden waaronder dit werk wordt uitgevoerd. Zorg is ook steeds zichtbaarder geworden als artistiek aandachtspunt, dat projecten inspireert die kwetsbaarheid, onderlinge afhankelijkheid en herstel op de voorgrond plaatsen.

Maar afgezien van de vertegenwoordiging is de meer ingrijpende verschuiving methodologisch: hoe zorg de relationele omstandigheden van het maken, onderzoeken en produceren van kunst hervormt.

Wat zorg ons leert over cultureel werk

Onderzoek naar de culturele en creatieve sectoren beschrijft artistiek werk al lang als zeer onzeker: freelance, competitief en sterk geïndividualiseerd, vaak in stand gehouden door verhalen over zelfredzaamheid en ondernemingszin. Dit is niet alleen een algemene observatie, maar een realiteit die ook blijkt uit recente analyses op EU-niveau.

Een studie uit 2024 voor de CULT-commissie, uitgevoerd door IDEA Consult in samenwerking met Imec-SMIT-VUB, Inforelais (Sylvia Amann), Values of Culture & Creativity (Joost Heinsius) en KUL-CiTiP, benadrukt dat precaire arbeidsomstandigheden een van de historisch gegroeide belemmeringen van de CCS vormen.

De arbeidsomstandigheden worden gekenmerkt door atypische werkpatronen, gefragmenteerde arbeidsstatussen en kwetsbare economische omstandigheden. Er is een opvallend hoger aandeel zelfstandige cultuurwerkers in vergelijking met de bredere economie, naast aanhoudende kortetermijnfinancieringsstructuren die de duurzaamheid van carrières ondermijnen. Deze structurele omstandigheden bepalen niet alleen hoe creatief werk wordt uitgevoerd, maar ook de arbeidsverhoudingen, sociale bescherming en het welzijn van degenen die culturele waarde produceren.

Het is belangrijk te erkennen dat culturele werkers al uitgebreide vormen van zorg verlenen. Door hun werk ondersteunen zij gemeenschappen, gedeelde ruimtes, cultureel geheugen en sociale dialoog. Zij zorgen voor publiek, collega’s, medewerkers en lokale contexten, en verrichten vaak emotionele, relationele en maatschappelijke arbeid die verder gaat dan formele functieomschrijvingen of contractuele verplichtingen. Ondanks de groeiende erkenning van de bijdrage van de CCS aan welzijn, innovatie en maatschappelijke transformatie, moeten beleidskaders nog systematisch ingaan op de arbeidsomstandigheden die ten grondslag liggen aan dit zorgintensieve werk. In deze context zijn zorgpraktijken geen optionele toevoeging, maar een integraal onderdeel van het dagelijkse werk van creatieve arbeid en de bredere sociale reikwijdte ervan, waarbij ze vaak tekortkomingen in institutionele ondersteuning, infrastructuur en rechten compenseren.

Deze overwegingen sluiten aan bij het lopende werk van IDEA Consult aan projecten als Creative FLIP en Perform Europe, waar vragen over veerkracht en arbeidsomstandigheden zowel expliciet als impliciet worden onderzocht. In die zin biedt zorg een nuttig perspectief om ethiek, beleid en praktijk met elkaar te verbinden en na te denken over hoe duurzaam cultureel werk er in de komende jaren uit zou kunnen zien.

Voor degenen die werkzaam zijn in onderzoek, beleid en praktijk, zou de groeiende prominentie van zorg een belangrijke vraag moeten oproepen. Hoe kunnen cultuurbeleid, financieringsstructuren en instellingen zorg in de praktijk brengen, in plaats van alleen in woorden?