Hoe kunnen scholen leraren aantrekken, ondersteunen en behouden in een context van toenemende lerarentekorten? Samen met UGent evalueerde IDEA Consult tijdelijke projecten in het Vlaamse basis- en secundair onderwijs waarin scholen konden experimenteren met meer flexibele HR-maatregelen.

De uitdaging

Lerarentekorten zetten scholen in Vlaanderen steeds sterker onder druk. Om scholen meer ruimte te geven om zelf oplossingen te ontwikkelen, kregen 216 scholen in 27 samenwerkingsverbanden de kans om proeftuinen op te zetten binnen de bredere beleidsambitie om het lerarenberoep te herwaarderen.

Binnen die proeftuinen konden scholen experimenteren met een flexibelere toepassing van personeelsregelgeving en maatregelen ontwikkelen die aansloten bij hun eigen context. Het ging onder meer om initiatieven rond schoolorganisatie, de invulling van opdrachten, professionalisering, aanvangsbegeleiding, lerarenspecialisatie, samenwerking tussen leraren, mobiliteit en het aantrekken van andere profielen.

Aanpak & resultaten

Het evalueren van innovatie op schoolniveau vraagt meer dan het oplijsten van acties. Het vereist inzicht in waarom scholen bepaalde maatregelen nemen, hoe die maatregelen worden uitgevoerd, wie erbij betrokken is en hoe leraren en schoolleiders het veranderingsproces ervaren.

UGent en IDEA Consult kozen daarom voor een mixed-method onderzoeksaanpak. De evaluatie combineerde documentanalyse van de projectaanvragen, diepgaand casestudieonderzoek in geselecteerde projecten, focusgroepen met schoolactoren en surveyonderzoek bij schoolteamleden en schoolleiders. Zo kon het onderzoeksteam de proeftuinen vanuit verschillende perspectieven analyseren: de onderliggende beleidstheorie, de veranderingsprocessen die op gang kwamen en de eerste aanwijzingen van effecten op waardering, professionele beleving en werkbaar werk.

De evaluatie toont dat de tijdelijke projecten een belangrijke rol speelden als beleidslaboratorium. Scholen en schoolbesturen gebruikten de ruimte om maatregelen te ontwikkelen die aansloten bij hun eigen uitdagingen en context. De grote diversiteit aan acties illustreert dat lerarentekorten op verschillende manieren worden aangepakt, afhankelijk van lokale noden, schoolorganisatie en beoogde doelgroepen.

Tegelijk bracht het onderzoek belangrijke succesvoorwaarden in kaart. Scholen hebben voldoende tijd nodig om initiatieven te ontwerpen, te bespreken, uit te voeren en te evalueren. Een duidelijke focus en een goed afgebakende doelgroep verhogen de kans dat acties volledig kunnen worden geïmplementeerd. Ook participatieve besluitvorming is cruciaal: de waardering van schoolteamleden voor zowel de beleidstheorie als het veranderingsproces hangt samen met de mate waarin zij worden betrokken. Daarnaast kwamen schoolleiderschap, samenwerking binnen het team, administratieve haalbaarheid en voldoende ondersteuning naar voren als belangrijke randvoorwaarden.

De resultaten zijn bemoedigend, maar vragen ook nuance. Veel schoolactoren zagen meerwaarde in de proeftuinen en gaven aan bepaalde acties te willen voortzetten na afloop van de projectperiode. Er werden verbeteringen gerapporteerd op het vlak van onder meer schoolklimaat, samenwerking, innovatie, relaties tussen leraren, professionalisering en het competentiegevoel van leraren. Omdat de evaluatie plaatsvond terwijl de projecten nog liepen, gaat het vooral om eerste indicaties op korte termijn en niet om bewezen langetermijneffecten.

De beleidsaanbevelingen benadrukken het belang van blijvende experimenteerruimte voor scholen, gekoppeld aan voldoende tijd, duidelijke kaders, administratieve haalbaarheid en gerichte opvolging. Voor IDEA Consult illustreert dit project hoe evaluatie beleidsleren kan ondersteunen: niet alleen door na te gaan of een initiatief werkt, maar vooral door te verklaren hoe, waarom en onder welke voorwaarden het kan bijdragen aan duurzame verandering.

Meer weten over hoe schoolinterne experimenten het onderwijsbeleid kunnen versterken? Download het eindrapport met beleidsaanbevelingen of neem contact op met IDEA Consult om te bespreken hoe evidence-informed evaluatie jouw beleid, programma of organisatie kan ondersteunen.

: Download het rapport via Evaluatie tijdelijke projecten in het basis- en secundair onderwijs in het kader van de herwaardering van het lerarenberoep | Vlaanderen.be