De afgelopen tien jaar is het landschap op het snijvlak van cultuur en zorg sterk in beweging gekomen. We volgen deze ontwikkelingen op het (inter)nationaal toneel al even met grote belangstelling. Op 26 en 27 februari vond in ’t Stuk in Leuven de conferentie Culture & Care plaats; een boeiende tweedaagse waarop (inter)nationale experten in het cross-sectoraal landschap van cultuur en zorg hun ervaringen en kennis deelden met een divers publiek. De conferentie scherpte niet alleen onze kennis aan, maar ook onze vraagstukken. We delen graag de inzichten die we meenamen en de thema’s die ons blijven uitdagen.

Klassieke benadering van gezondheidszorg botst steeds meer op haar grenzen

We leven in een mondiale mentale gezondheidscrisis. Volgens datagegevens van de WHO leven één miljard personen wereldwijd met mentale gezondheidsproblemen[1]. In België worstelt bijna één op zes personen met zijn mentale gezondheid[2]. Eenzaamheid, versterkt door de COVID-periode, speelt een belangrijke rol. Tegelijkertijd staat de zorgsector enorm onder druk: de zorgvraag stijgt sneller dan de beschikbare middelen en het personeel het kan bijbenen.

Tijdens een inspiratiesessie bij Departement Cultuur, Jeugd en Media, voorafgaand aan de ‘Culture & Care’ conferentie,  benadrukte WHO-onderzoeker Nils Fietje, het belang van promotie en preventie van mentaal welzijn. Omdat veel factoren die publieke gezondheid beïnvloeden buiten de zorgsector liggen, is samenwerking tussen verschillende domeinen essentieel voor de ontwikkeling van sterke promotie‑ en preventieprogramma’s[3]. Cultuur kan hierin een belangrijke rol opnemen.

Cultuur werkt, de cijfers bevestigen dit

Tijdens de conferentie werd het belang van cultuurparticipatie voor de publieke gezondheid verschillende keren gestaafd met nieuwe datagegevens. Internationaal onderzoek[4] toont aan dat deelnemen aan culturele en creatieve activiteiten tot betere gezondheidsuitkomsten en een hogere mate van welzijn leidt.

Een inzicht dat ook bij burgers sterk leeft. Volgens recente surveyresultaten van de Eurobarometer gelooft 87% van de Europeanen dat culturele activiteiten hun emotionele en fysieke gezondheid verbeteren. Het aantal Europeanen dat actief deelneemt aan culturele en artistieke activiteiten groeit de laatste jaren sterk[5]. Aan publiek draagvlak geen gebrek, maar er blijken nog wel wat stappen nodig te zijn om cultuur ook beleidsmatig te verankeren in gezondheids- en welzijnsbeleid.

Tijdens het slotpanel van de ‘Culture & Care’ conferentie wees Kornelia Kiss (Culture Action Europe) op de toenemende Europese urgentie om evidence-based inzichten om te zetten in concreet beleid. Zo vormt de ontwikkeling van EU-leidraden over cultuur, gezondheid en welzijn een van de 20 flagship acties in het EU Culture Compass[6].

Ook in Vlaanderen wint het cross-sectoraal landschap van cultuur en zorg steeds meer aan belangstelling. Zowel in de cultuur- als zorgsector, maar ook in het beleid is er een groeiend bewustzijn over de ontwikkeling van dit landschap. Dat bleek ook uit de diverse samenstelling van sprekers en publiek aanwezig op de conferentie ‘Culture & Care’. Zij moesten niet meer overtuigd worden van de meerwaarde van nauwere samenwerking tussen cultuur en zorg.

Tegelijk werd ook kritisch nagedacht over de huidige realiteit en de vaststelling dat dergelijke samenwerking in de dagelijkse praktijk niet altijd een vanzelfsprekendheid is.  Belangrijke vraagstukken vragen nog om verdere reflectie en antwoorden om te vermijden dat deze samenwerking ontaardt in een ongelukkig huwelijk. Graag lichten we er drie van uit.

Hoe kan cultuur effectief verankerd worden in (preventieve) zorgpraktijken?

Uit onderzoek blijkt dat zowel actieve als passieve cultuurparticipatie wezenlijk bijdragenaan een gezond leven[7].Cross-sectorale samenwerking op beleidsniveau organiseren is één ding, maar individuele burgers ook effectief aanzetten tot cultuurparticipatie, niet alleen omdat het inspirerend, ontspannend en interessant is, maar óók en nét omdat het gezond is, dat is weer iets anders. Tijdens verschillende debatten op de conferentie werd het idee gesteld dat cultuur, net zoals sporten sterk verankerd zou moeten zijn in het publieke gezondheidssysteem en individuele gezondheidspreventie. Om dit te bereiken is er actie vereist vanuit verschillende sectoren én actoren in het landschap.

Tijdens het panel over Arts on Prescription, benadrukten experten, Lieve Nagels, Inga Surgunte, Paul Milbank en Isabel Vermote dat naast sensibilisering, toeleiding van burgers naar cultuur-zorg initiatieven van cruciaal belang is. De juiste tussenpersonen, zorgverleners, gemeenschapswerkers en kunstenaars, vormen hierbij onmisbare schakels. Ze spreken de taal van verschillende sectoren en faciliteren noodzakelijke verbinding. Hun rol in de begeleiding van deelnemers blijkt vaak bepalend voor het succes van individuele zorgtrajecten in een culturele context.

Hoe kunnen we bestaande projecten op het snijvlak van cultuur en zorg consolideren én tegelijkertijd een context creëren waarin ook nieuwe projecten kunnen ontstaan?

Het was dé vraag die velen bezighoudt en vaak impliciet of expliciet ter sprake kwam tijdens de verschillende panels van de conferentie ‘Culture & Care’.Verschillende stemmen op de conferentie gaven aan dat er momenteel al veel experiment gebeurt op het snijvlak van cultuur en zorg, maar vaak ad hoc en met weinig kans op verduurzaming. Daarmee stijgt de nood aan opschaling van projecten met groeimogelijkheden.

Tijdens de conferentie kwamen verschillende ideeën naar voren over hoe opschaling mogelijk gemaakt kan worden. Zo werd benadrukt dat het essentieel is om bestaande projecten en initiatieven op het snijvlak van cultuur en zorg in kaart te brengen. Een logische volgende stap is om initiatiefnemers met elkaar te verbinden en kennisdeling actief te ondersteunen. Dit werd ook meermaals onderstreept tijdens het panelgesprek “Making Change Happen in Culture & Care” met Anna Kint (Freckle & vzw Coconuts), Jolle Desloover (Durf2030), Sieg Pauwels (vzw De Wissel) en Veronika Skliarova (cultural manager & theatre producer).

Daarnaast gaven verschillende stemmen aan dat experimenteerruimte voor cultuur-zorgprojecten noodzakelijk blijft. Instrumenten zoals de subsidie van de Vlaamse Overheid voor innovatieve partnerprojecten, die dit jaar focuste op participatie, inclusie en de verbinding tussen cultuur, welzijn en onderwijs, bieden kansen om nieuwe initiatieven op het snijvlak van deze beleidsdomeinen te stimuleren[8].

Hoe kunnen we een evenwaardige samenwerking tussen cultuur- en zorgactoren garanderen?

Een terugkerende bezorgdheid binnen het cultuur-zorg landschap is het risico dat kunst wordt geïnstrumentaliseerd ten dienste van de zorgsector. Het is cruciaal dat cultuur-zorgprojecten niet enkel deelnemers of zorginstellingen vooruithelpen, maar ook de artistieke praktijk en ontwikkeling van kunstenaars versterken. Dat kunst en cultuur bijdragen aan de gezondheid van deelnemers staat buiten kijf, maar de vraag blijft: wat levert samenwerking met de zorgsector ook op voor de kunstenaars en cultuurwerkers die dergelijke cultuur‑zorgprojecten mee vormgeven, organiseren en begeleiden?

Inga Surgunte, experte in cultuurbeleid en een van de grote krachten achter het Interreg-project Arts on Prescription in the Baltic States[9], benadrukte dat het essentieel is om de noden van kunstenaars in dit soort projecten in kaart te brengen en hier zo goed mogelijk op in te spelen.

In verschillende panels van de conferentie werd dan ook benadrukt dat niet elke kunstenaar zich hoeft te engageren in cultuur‑zorgprojecten. Wel is het belangrijk dat kunstenaars die van nature sociaal geëngageerd zijn en een rol voor zichzelf zien binnen dit landschap, dat ook kunnen doen onder eerlijke arbeidsvoorwaarden, met correcte verloning en structurele werkzekerheid. Een cultuur-zorglandschap kan pas duurzaam zijn wanneer de samenwerking voor alle partijen waardevol is.

Wat nu?

Er is een duidelijk momentum in Vlaanderen om het cross-sectoraal landschap cultuur en zorg verder te ontwikkelen. Voor het eerst is één Vlaamse minister bevoegd voor de beleidsdomeinen cultuur en welzijn, Minister Caroline Gennez. Zij sprak tijdens het slotdebat van de conferentie haar geloof in het cross-sectoraal landschap expliciet uit. Vanuit de gedachte “Cultuur is als voeding voor de geest”, pleit de minister voor structurele samenwerking tussen de beleidsdomeinen cultuur en zorg. Ook de secretaris-generaal van zowel het Departement Cultuur, Jeugd en Media, Bart Temmerman, als secretaris-generaal van het departement Zorg, Karine Moykens, spraken hoopvol over toekomstige beleidssamenwerking.

De eerste stappen zijn alvast gezet. Momenteel voert IDEA Consult in samenwerking met VUB een onderzoeksopdracht uit in opdracht van het Departement Cultuur, Jeugd en Media met als doel het cultuur-zorglandschap in Vlaanderen in kaart te brengen. Daarnaast dient deze studie voeding te geven om het Vlaamse beleid in dit cross-sectoraal veld verder vorm te geven in de komende jaren.

Een heel boeiende ontwikkeling waar we vanuit IDEA Consult graag een bijdrage aan leveren.

---

[1] Over a billion people living with mental health conditions – services require urgent scale-up

[2] Geestelijke gezondheid in België: uitdagingen en acties voor een passende aanpak | Onafhankelijke ziekenfondsen

[3] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response

[4] What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review; Culture and health – Publications Office of the EU; Home — CultureAndHealth Platform

[5] Eurobarometer publishes findings on Europeans’ attitudes towards culture | Culture and Creativity

[6] Culture Compass for Europe – Culture and Creativity

[7]https://cultureactioneurope.org/wp-content/uploads/2022/11/C4H_Report.pdf

[8] https://www.vlaanderen.be/cjm/nl/cultuur/cultuur-en-economie/innovatieve-partnerprojecten

[9] https://interreg-baltic.eu/project/arts-on-prescription/

---